Opowiadacze i ich historie

Małgorzata Litwinowicz
Nic godnego uwagi. Opowiadacze i ich historie
„Dlaczego – mając do dyspozycji wiele innych form – wybieracie właśnie tę, która
tak bardzo związana jest z kulturą archaiczną? Czemu wchodzicie w cudze buty,
rekonstruując tradycyjną praktykę opowiadania? A raczej udajecie, że wchodzicie, bo tak
naprawdę szyjecie przecież własne?” To pytanie padło z sali w czasie panelu poświęconego
sztuce opowiadania, który odbywał się w ramach konferencji Potęga bajki na
Uniwersytecie Jagiellońskim, a pytanie było adresowane do opowiadaczek z Grupy
Studnia O. – do Beaty Frankowskej, Agnieszki Ayşen Kaim i do mnie. Oczywiście nie
znałyśmy odpowiedzi, a w każdym razie nie wydawała się jasna. Choć samo pytanie było
trafne, a ciekawość pytającego wcale nie odosobniona. Jak to jest ze sztuką opowiadania
dzisiaj? Stara ci ona czy nowa, folk to czy sztuka współczesna, teatr czy nie teatr?
1.
Piętnaście lat temu, jeszcze jako studenci (bardzo różnych kierunków, z przewagą
filologii) spotykaliśmy się w różnych miejscach i na różne sposoby. Uprawialiśmy między
innymi poszukiwania teatralne, naukę pieśni tradycyjnych, jazdę na rowerze oraz
koszykówkę artystyczną. Z pewnością wielkie znaczenie dla naszej grupy miała animacja
kultury – zarówno jako idea, jak i środowisko ówczesnej Katedry Kultury (dzisiaj Instytutu
Kultury Polskiej) na warszawskiej Polonistyce. Staże w Pograniczu, Gardzienicach czy
Odin Teatret z pewnością nie dawały konkretnych narzędzi do praktykowania sztuki, bo na
szczęście nie miały formuły „weekendowego kursu wszystkiego”, ale budziły wielki głód,
autentyczną potrzebę poszukiwań.
Hasło „sztuka opowiadania” przyniosła Angela Ottone, włoska aktorka, która
przebywała wtedy na stypendium w warszawskiej Akademii Teatralnej. Nie bardzo
wiedzieliśmy o co chodzi. Nikt z nas nie znał jeszcze nikogo, kto mówiłby o sobie
„opowiadacz”. Istniało nawet podejrzenie, że takie słowo w języku polskim nie istnieje.
Bardzo nam się jednak spodobało, że możemy nie być ani awangardowym teatrem, ani też
instruktorami w domu kultury, ale że etos amatora/animatora będziemy realizować
kultywując sztukę opowiadania.
Można w tym miejscu zawołać: „Jak to? To najważniejsza była potrzeba
oryginalności? Co to w ogóle za motywacja?”. Z całą pewnością nie bez znaczenia było tu
filologiczne przygotowanie wielu z nas. Żywe opowiadanie dawało obietnicę zajmowania
się literaturą w nowy sposób. Była w tym zapowiedź przeżyć odmiennych niż
melancholijne wieczory autorskie, obietnica spotkań intensywniejszych niż dyskusje
panelowe, nadzieja na współbycie w słowie i dotknięcie literatury na poziomie głębszym
niż tekst.
W 2002 roku Magda Górska ze Studni O. pojechała do Francji na studia i na staż w
Centre de Littérature Orale. Zdumiewająca była wiedza, którą stamtąd przywiozła – że
opowiadacze nie tylko istnieją, ale że jest ich wielu, że mają swoje stowarzyszenia i
festiwale, że pojawiają się na scenach teatralnych, że wielu z nich ma niezły warsztat
aktorski i z powodzeniem go wykorzystuje, że są i tacy, dla których najważniejszym
miejscem opowiadania jest biblioteka, szpital, przedszkole.
Największym wydarzeniem w Centre de Littérature Orale w Vendôme już od wielu
lat są targi książki z towarzyszącymi im warsztatami opowiadania i widowiskami
narracyjnymi. Przychodzi się tam także słuchać opowieści, a czasem i samemu spróbować
opowiadania. To połączenie praktyk opowiadania i literatury wydaje mi się bardzo ważne i
znaczące. Rozpad wspólnot tradycyjnych na Starym Kontynencie wypada uznać za proces
dokonany – niemożliwe jest podtrzymywanie tradycji lokalnych, ponieważ lokalność
nabrała zupełnie nowego znaczenia. Odrębność z konieczności, powodowana
komunikacyjną izolacją, została zmieniona w odrębność z wyboru – a społeczność lokalna
wszędzie tam, gdzie istnieje, jest organizmem wymagającym starannej pielęgnacji,
ożywianym i animowanym, nie zaś grupą zintegrowaną z natury rzeczy. Współczesna
sztuka opowiadania jest w tę sytuację wpisana: sięgamy do starych źródeł i tradycyjnych
opowieści. Nie jesteśmy jednak z pewnością strażnikami zbiorowej pamięci, arką
przymierza między dawnymi a nowymi laty, starcami podtrzymującymi plemienny byt.
Wybór tradycji jest związany z konstruowaniem tożsamości, pytaniem, wątpieniem,
poddawaniem krytycznej lekturze. Mówi do nas nie rapsod, wajdelota czy aojd, lecz ocean
rzeczy spisanych. To w nim się poruszamy wyławiając ryby najbardziej apetyczne; te, które
nam się podobają, a nie te, które podobno poławiali nasi przodkowie.
2.
W projekcie Epos prowadzonym przez Centre de Littérature Orale nieprzerwanie od
2004 roku, znalazłam się w grupie warsztatowej razem z: filologiem, odkrywającym swoją
bretońską tożsamość, a wraz z nią opowieści z tej tradycji; bibliotekarką, która
opowiadaniem para się od lat, artystką przez wiele lat zajmującą się teatrem katakhali i jego
technikami oraz ze starszą panią, która wcześniej opowiadała bajki najmłodszym, a teraz
postanowiła pracować nad Mahabharatą. Na repertuar uczestników warsztatów składały
się między innymi Odyseja, Słowo o wyprawie Igora, Kalevala, Konrad Wallenrod,
Baśnie z 1001 nocy, Edda poetycka i opowieści z kręgu arturiańskiego – co dowodzi, że w
przypadku współczesnych opowiadaczy europejskich tożsamość narodowa czy etniczna nie
gra roli.
Każdy z indywidualnych projektów zmierzał do miejsca oznaczonego jako
„spektakl”. Używam tego słowa, choć jest ono świadectwem kolejnego kłopotu z
opowiadaniem: jak nazywa się wydarzenie, którego sednem jest opowiadanie? Jeśli przed
publicznością zajmującą krzesła na widowni teatru staje artysta i ze sceny opowiada o
przygodach Väinämöinena, Odyseusza, Gilgamesza czy Lancelota – czyż to nie jest
spektakl? W czym miałaby tkwić różnica? Tymczasem dla opowiadaczy poczucie tej
różnicy jest istotne, dla wielu z nich bowiem uprawianie opowiadania nie jest odmianą
sztuki teatralnej, lecz czymś całkowicie innym, wręcz przeciwstawnym. Deklaracje
„opowiadanie nie jest teatrem”, „jestem opowiadaczem, a nie aktorem”, „opowiadanie nie
jest spektaklem” można z ust opowiadaczy usłyszeć bardzo często. Nuala Hayes,
opowiadaczka z Irlandii mówi, że to różnica między żeglugą maleńką łódką i
podróżowaniem potężnym liniowcem. Spektakl teatralny to zwykle wielka maszyneria: jego
powstanie stanowi efekt pracy wielu osób. Opowiadacz jest zwykle sam. Nie wspomaga
go reżyser, charakteryzator, kompozytor, oświetleniowiec. Mało tego – wychodząc przed
słuchaczy czasem jeszcze nie wie, co im będzie opowiadał. Może dlatego wszyscy znani mi
opowiadacze tak nie lubią scenicznego światła i kategorycznie nie zgadzają się na
wyciemnienie widowni. Chodzi im o wyraźne poczucie kontaktu, o to by widzieć i
wiedzieć, kim są ci, którzy przyszli słuchać. To zatem ryzykowna podróż – wypłynięcie
nędzną łupiną, pozbawioną urządzeń nawigacyjnych.
Częścią tego zawodu jest zdumienie. W opowieściach o tym, jak kto stał się
opowiadaczem taki wątek pojawia się niczym refren. Mats Rehnman (opowiadacz ze
Szwecji ze stowarzyszenia Fabula, organizator największego w tym kraju festiwalu
opowiadania) został opowiadaczem dzięki spotkaniom autorskim na temat jego własnych
książek dla dzieci. Zdziwienie: dzieci słuchały o wiele uważniej wtedy, gdy podnosił głowę
znad tekstu i opowiadał im historie, które sam wymyślił i spisał. Patrick Ewen z Bretanii,
bitnik i tradycyjny muzyk bretoński, chętnie opowiada, jak zdumiał się, kiedy jego
przyjaciel uświadomił mu, że coś się zmieniło: „Patrick, jak wygląda twój koncert? –
Normalnie… Śpiewam, potem coś krótko opowiadam, potem śpiewam następną piosenkę
– O nie, mój drogi. Ostatnio zaśpiewałeś dwa kawałki, a przez godzinę i kwadrans
mówiłeś. Niestety, jesteś opowiadaczem”.
Bruno de La Salle, założyciel Centre de Littérature Orale, jeden z najbardziej
znanych we Francji opowiadaczy, cieszący się zasłużoną opinią jednego z odnowicieli
sztuki opowiadania w swoim kraju, pisze o tym zdumieniu w eseju Mowa w obronie sztuki
słowa żywego: „Nie wiem, jak to jest w waszym przypadku – zwracam się tu do osób,
które zaczęły opowiadać już wiele lat temu – ale mnie każdego roku i za każdym razem
jawiło się to jako opatrznościowa, cudowna okazja, która może się już nie powtórzyć.
Wrodzony sceptycyzm skłaniał mnie do myślenia, że to po raz ostatni, że później będę
musiał zająć się czymś innym. Nie mogłem sobie wyobrazić, że ludzie mogą mi płacić za
robienie takich rzeczy. Jednak z roku na rok sytuacja się powtarzała, kolejne osoby
zapraszały mnie do opowiadania, i trwało to nieprzerwanie. Mówiłem sobie, że te fale
opowiadania, w gruncie rzeczy dość skromne, ale nieustannie się rozwijające, nie potrwają
długo. I oto nie tylko przetrwały, ale się rozrosły”.
Sądzę, że zdumienie wynika z pewnego poczucia niestosowności, które mają
czasem opowiadacze. Nie należą do tradycyjnej wspólnoty i wielu z nich nie odnajduje się
w obszarze „folk”, a muzea etnograficzne nie są ich ulubionym punktem odniesienia. Z
drugiej jednak strony relacja wielu z nich ze sztuką współczesną jest wątła. Nie płyną
głównym nurtem, nie są modni ani nowocześni. Nie są postmodernistyczni, ponieważ
jakimś elementarnym warunkiem sztuki opowiadania jest jednak przekonanie, że spójne
narracje istnieją i w dodatku możliwe jest ich wykonawcze spełnienie. Większość z nich
słabo nadaje się do telewizji i zupełnie się tam nie sprawdza. Nie wiadomo, gdzie należą i
co uzasadnia ich istnienie. Temu przypisywałabym częsty w autonarracjach opowiadaczy
motyw przypadku („i wtedy zorientowałem się, że jestem opowiadaczem”) i zdziwienia
właśnie – bo, niezależnie od trudności z afiliacją, wielu z nas doznaje rzeczywistej
przyjemności obcowania z ludźmi, którzy z prawdziwej potrzeby przychodzą słuchać
historii.
Jakieś znaczenie ma z pewnością repertuar. Opowiadacze współcześni sięgają po
bardzo różne historie – przywołują eposy i tradycyjne ludowe baśnie, ale i opowiadają
historie osobiste. Korzystają z tego, co zapisane, ale piszą też własne historie albo zszywają
własną całość z fragmentów, wśród których mogą znaleźć się okruchy literackie, plotki,
pieśni, opowieści rodzinne, noty prasowe. Źródłem bywa też to, co określa się niezbyt
szczęśliwym terminem „literatura ustna”, czy innym – trafnym, choć fatalnie brzmiącym –
„oratura”. Chodzi raczej o jej zapis niż o bezpośredni kontakt z mistrzem i tradycyjny
przekaz repertuaru i techniki.
Doświadczenie mistrzostwa jest w tej profesji ważne; choć przeważnie ogranicza
się do samego pragnienia kontaktu z mistrzem. Powody są różne, wśród nich wiele
oczywistych. Mistrzów opowiadania można zliczyć na palcach jednej ręki. Dla nas
mistrzem stał się Jihad Darwiche, mieszkający we Francji opowiadacz z Libanu, gdzie
opowiadanie było żywą praktyką aż do lat siedemdziesiątych, do wojny. Była to oczywiście
praktyka „domowa”, ale istnieli też opowiadacze „profesjonalni”, dla których najważniejszą
przestrzenią wykonawczą była kawiarnia, a trzon repertuaru stanowiły eposy. Ich
wykonanie rozłożone było na wiele wieczorów. Nauka opowiadania epopei: kilkanaście
godzin dziennie, właściwie przez całe życie, kilkaset tysięcy do miliona wersetów.
Opowiadanie nie jest już wtedy zajęciem towarzyskim, społeczną praktyką podejmowaną
mimochodem, ale staje się oddzielnym stylem życia. Dyscyplina, ścisłe reguły dotyczące
nabywania wiedzy i umiejętności, stopniowe wprowadzanie adepta w sytuację
wykonawczą – nadają temu stylowi znamiona życia osobnego, naznaczonego. Ale takie
uprawianie opowiadania to już raczej przeszłość.
3.
Od kilku lat organizujemy w Warszawie Międzynarodowy Festiwal Sztuki
Opowiadania. Zawsze wtedy musimy jakoś uporać się z problemem przekładu.
Rozwiązujemy to różnie. Czasem na scenie razem z artystą mówiącym we własnym języku
staje ktoś z nas – wtedy nie jest to tłumaczenie, lecz opowiadanie w dwóch językach.
Czasem tłumaczenie jest po prostu niemożliwe, opowieść jest improwizowana, nie istnieje
jej zapis, a jakakolwiek interwencja byłaby szkodą dla wszystkich. Czasem jednak mamy
do czynienia z tekstem, który – przygotowany przez opowiadacza i przez niego
przyswojony – jest wykonywany w tej właśnie, zamkniętej formie. Zdarza się też, że gdy
pytam artystów o tłumaczenie, o tekst – spotykam się z oburzeniem: „Jak to? Przecież
opowieść istnieje tylko jako wykonanie!”. Jest w tym zawołaniu i racja, i oszustwo. Może
tak powiedzieć tylko ktoś, kto czytał prace Waltera Onga albo spotkał się z innymi tekstami
poświęconymi zagadnieniom oralności i piśmienności. Takiego zdania nie wygłosi
opowiadacz tradycyjny, lecz tylko teoretyk, który dzięki studiom, książkom i konferencjom
zyskał wiedzę (z czasem stającą się samowiedzą) o tym, kim opowiadacz powinien być.
Zdanie „Opowieść istnieje tylko jako wykonanie, a nie jako tekst” oznacza mniej
więcej tyle: „Nie potrafię przewidzieć, jakich dokładnie słów użyję w moim spektaklu”. Co
nie zmienia faktu, że zadeklarowane „wykonanie, które sprzeciwia się tekstowi” można z
powodzeniem zmienić w tekst – ponieważ jest zamkniętą, linearną, skończoną formą.
„Człowiek piśmienny z wielkim trudem może wyobrazić sobie czym jest kultura oralna” –
pisze Ong. Człowiek piśmienny w ogóle nie może sobie wyobrazić, czym jest kultura
oralna, i jest to położenie, w którym znajduje się znakomita większość opowiadaczy
europejskich. Możemy podróżować na krańce świata, czytać Onga, Jacka Goody’ego i
Ericka Havelocka, mówić w słowach prostych lub wyrafinowanych o tradycji epickiej,
ustności i tradycyjnych opowiadaczach, ale nigdy nie wskoczymy w te buty, gdyż stoją one
w najlepszym razie za muzealną szybą. Czasem wszystko to wygląda tak, jakby Pieśni
Osjana nie zostały zdemaskowane jako falsyfikat; albo jakby ten zdemaskowany falsyfikat
skłaniał od lat do intensyfikowania wysiłków na rzecz znalezienia takich Pieśni Osjana,
które się falsyfikatem nie okażą.
Wracając do kwestii relacji między tekstem a wykonaniem, dodałabym tutaj inny
wymiar, ważny niezależnie od genealogii współczesnego opowiadania, niezależnie od tego,
czy łudzimy się, że jest to sztuka tradycyjna, czy przyznajemy, że to działalność całkiem
nowa. Tym wymiarem jest relacja, czy raczej relacje. Przekonujący opowiadacz daje
słuchaczom poczucie, że ich obecność w istotny sposób wpływa na kształt opowieści, jej
sens i sposób wykonywania. Nie jest to związane tylko z umiejętnością improwizacji czy
posiadaniem repertuaru dość szerokiego, by wybierać historię do opowiedzenia dopiero
wtedy, gdy staje się przed słuchaczami. Widziałam opowiadaczy, którzy dysponują tym
bogactwem, ale i takich, którzy wykonując opowieść o niezmiennym tekście, budują
głęboką, intymną relację z obecnymi. Słuchając Amadouce – opowieści Michèle Nguyen –
miałam zdumiewające wrażenie: to historia mojego życia, nie wiedziałam, że można ją
opowiedzieć publicznie. Podobne odczucie miało wielu słuchaczy tamtego wieczora –
„Skąd wiedziałaś, że mnie się to przydarzyło?”. Intymność jest zatem dla opowiadania
czymś więcej niż ważnym.
4.
Nikt dziś nie ma czasu na to, by spędzać nad nauką epopei całe dnie; byłby to
wysiłek na marne, gra niewarta świeczki. Nikt też nie ma czasu, by słuchać historii każdego
wieczora przez sześć miesięcy. Prawdę mówiąc, nawet trzy dni to wysiłek niemożliwy do
podjęcia. Jest taka wspaniała ludowa historia o opowiadaniu Ramajany. Mówi o pewnym
nieszczęsnym człowieku, którego żona kochała opowieści, ale on nie podzielał jej pasji.
Żona wysłała go więc, by posłuchał Ramajany. Ale mąż już pierwszej nocy zamiast słuchać
– zasnął, i tak działo się przez kolejne noce. Aż w końcu dla kobiety stało się jasne, że mąż
nie słucha historii, lecz ją przesypia. Kolejnej nocy poszła więc razem z nim, wyciągnęła
maleńki sztylecik, przyłożyła go do boku męża i powiedziała: „Przysięgam, że go użyję,
jeśli zmrużysz oko”. Tej nocy opowiadano, jak Sita została porwana i uwięziona, jak
przyszedł do niej Hanuman i wziął pierścień, by przekazać go Ramie. Pierścień wpadł do
wody, słuchacze w panikę: cóż się stanie jeśli Rama nie otrzyma znaku?! Zerwał się wtedy
ów niechętny słuchacz wołając „Ja! Ja go wyłowię”. Skacze do wody, nurkuje na samo
dno oceanu, chwyta pierścień, wypływa na powierzchnię, oddaje go… i ociekający wodą
siada obok swej żony.
To jest opowieść o narodzinach doskonałego słuchacza. Znam ją od Matsa
Rehnmana ze Szwecji. A przytaczam ją tutaj nie tylko ze względu na jej urodę, lecz także
dlatego, że jednym z kluczy do niej jest czas. Jestem przekonana, że słuchacz doskonały nie
narodziłby się w piętnastej minucie pierwszego wieczoru, nawet gdyby jego żona kłuła go
ostrymi narzędziami.
Jihad Darwiche mówił z kolei o pewnym opowiadaczu, który wykonywał epos o
Antarze. Pewnego wieczora opowiadacz ów doszedł do momentu, w którym umieścił
Antara w więzieniu; i przerwał swoją historię do następnego wieczora. Słuchacze
przybiegli do niego w nocy do domu, by zdradził im zakończenie opowieści – nie mogli
spać.
Ong pisze o zabarwieniu agonistycznym jako jednej z podstawowych właściwości
kultury ustnej. Z pewnością jest to trafne i wiąże się z dynamiką relacji rozgrywających się
między uczestnikami aktu opowiadania. Dodałabym jednak do tego „łagodne zabarwienie
illinx” płynące z poddawania się przyjemności opowiadania. Uniesienie tych, którzy bębnią
w drzwi domagając się końca opowieści natychmiast; gniew tych, co krzyczą na
opowiadacza, by kazał kochankom iść jeszcze raz przez most na Eufracie i grożą
najgorszym, gdyby ten most zawalił się i tym razem; zawrót głowy Alfonsa van Wordena,
na którego nacierają niekończące się opowieści; Szeherezada, która ratuje własne życie
kojąc królewskie nerwy, a jej opowieść płynie niczym łagodny dym, przyjemnie
oszałamiający – wszystkie te „stany narracyjne” wiążą się z większym lub mniejszym
oszołomieniem.
Słowo „opowieść” łączy się w języku polskim często i chętnie z czasownikiem
„snuć”. Wolałabym może, żeby mówiło się „prząść”, bo snucie ma w sobie lekko
niepokojącą senność. Ale jeśli jest w tym czasowniku coś trafnego – to wiąże się to
związane z czasem, który musi upłynąć, by coś zostało „wysnute” (nie można przyspieszyć
snucia przez ciągnięcie, szarpanie czy inne gwałtowne czynności). Ten czasowy aspekt ma
znaczenie dla myślenia o wykonywaniu opowieści.
Formą, w której duch opowieści najlepiej daje o sobie znać, jest noc opowieści. Nie
poranek dla dzieci i rodziców, nie wieczorny spektakl dla dorosłych, nie popołudniowe
opowiadanie na uniwersytecie trzeciego wieku, nie godzina bajki w bibliotece, nie warsztat
– choć wszystkie te formy opowiadacze stosują z powodzeniem. W czasie
wielogodzinnego opowiadania dzieje się między ludźmi coś podobnego, co podczas
wielogodzinnej czy wielodniowej podróży. Nie chodzi tylko o „rozluźnienie”, o to, że w
piątej godzinie słuchania nie da się już siedzieć na krześle i trzeba się położyć, ani o to, że w
teatrze się nie śpi (w zasadzie), a w czasie nocy opowiadania fale snu wędrują wśród
słuchających: ludzie słuchają, zasypiają, budzą się, zasypiają inni, dzieci idą spać na dobre
(a ich oddechy nadają całemu zdarzeniu rodzaj rytmu; rozumie to każdy, kto wie, jak
intensywna jest obecność śpiącego dziecka w domu). To swoiste przełamanie formalnej
sytuacji „odbioru sztuki” jest bardzo ważne. Ale w czasie wielogodzinnego opowiadania i
słuchania otwiera się to, co najtrafniej nazywa słowo „vulnerability”, podatność na
zranienie, pewien rodzaj wrażliwości, możliwej wtedy, gdy ludzie przestają być rolami, a
stają się osobami.
5.
Wiadomo, że wspólnota tak powoływana do życia nie jest tradycyjnym
zgromadzeniem lokalnym. Ale wiadomo też, że jakość kontaktu ze słuchaczami, ich
odpowiedzi, gesty, głos, ruch, komentarze, natężone słuchanie nie są „przypadkowymi
poruszeniami”, lecz częścią partytury, która staje się jawna dopiero w momencie
wykonania. Inny wariant opowiadania to opowieść, którą znają wszyscy i wszyscy biorą
udział w jej opowiadaniu. Fabuła jest tu oczywiście linearna, obrazy tworzą sekwencję,
jednak kilkakrotne zmiany perspektywy przypominają, że historia to nie tekst, lecz
wykonanie, nie zapis, lecz punkt widzenia, nie constans, lecz dynamiczna relacja – między
postaciami opowieści, opowiadaczem i tymi, którym akurat przypadła rola słuchaczy.
Wspaniały przykład opowiadania, które rodzi się w relacjach, rozwija się i jest
oświetlane z różnych punktów widzenia, daje Stanisław Vincenz w swojej huculskiej
epopei. Sceną opowiadania jest karczma, okolicznością – wesele, gawędziarzem – stary
Bjumen (Kto mi da piwa, to mu opowiem). Opowieść o rarytasie, Żydzie Pinkasie,
rozpoczyna się i, zaraz zostaje przerwana przez przyjazd kolejnych gości, wśród których
jest tak zwany Karolcio, praktykant sędziowski, przez zebranych witany jako pan adiunkt.
Bjumen podejmuje historię, która w jego ustach jest ludową opowieścią, zaraz też przyłącza
się do niej pan adiunkt pytając o jej możliwe powiązania i sensy, swoje trzy grosze wtrącają
słuchacze (głos jednego z nich – tego, który pyta, o czym mógł myśleć Pinkas, gdy był na
wysokiej górze i widział straszną, czarną fałdę zwieszającą się nad światem – okazuje się
zresztą dla biegu i sensu historii właściwie rozstrzygający). Opowieść toczy się i rozwija
tylko w warunkach odsłonięcia, wtedy, gdy uczestnicy aktu wykonania (zarówno ten, który
ma głos, jak i ci, którzy słuchają) podejmują ryzyko; nie ma go w odtwarzaniu tego, co
ustalone i zapisane; jest – w wykonaniu tego, co biegnie własnym nurtem; choć wydaje się
on ustalony, to jednak na skutek pytania, wahania, wątpliwości może skręcić w
niespodziewaną stronę. Opowiadacze często mówią: „ufaj historii”, personalizując historię i
czyniąc ją trzecią stroną relacji, wskazują na jak gdyby osobne życie narracji, która się po
swojemu rozwija i płynie, kędy chce. Niekoniecznie trzeba tę metaforę przyjąć i z
pewnością nie jest ona bardzo wyszukana. Jednak to co wydaje się nieredukowalne, to
dialogiczny wymiar opowiadanej historii, to, że chwilowy a jednocześnie ostateczny kształt
tego, co wypowiadane rodzi się z relacji – otwartych, osobistych, intymnych.
Ale zaraz, zaraz… Jak się ma intymność do Pieśni o Kosowym Polu, a relacja do
Kalevali… Czy ktoś po wysłuchaniu cyklu pieśni akrytyckich może mieć wrażenie: „mnie
się to przydarzyło?”. Oprócz sytuacji, relacji, intymności, strategii wykonawczej, melodyki,
rytmu i fraz, osoby opowiadacza jest przecież jeszcze historia – to, o czym się opowiada, jej
– by użyć określeń nieco anachronicznych – sens i przesłanie.
Gdy o tym myślę, przypomina mi się rozdział z książki Timothy’ego Mitchella
Egipt na wystawie świata: wielką atrakcją Wystawy Światowej w Paryżu w 1889 roku była
uliczka kairska. Zaprojektowano ją bardzo starannie, zaś szczególnie dużo wysiłku
organizatorzy włożyli w pieczołowite odtworzenie orientalnego chaosu. W uliczce tej
przechadzali się Francuzi przebrani za Egipcjan, ponieważ ci ostatni byli nie dość egipscy.
W listach pisanych z Paryża przez kairskich profesorów do swych bliskich pobrzmiewa
nuta zdziwienia i zgorszenia: słuchacze wykładów wygłaszanych przy okazji Wystawy
oczekiwali od Kairczyków nie wiedzy (a już zwłaszcza nie samowiedzy), lecz prezentacji
kultury etnicznej „taką jaka naprawdę jest”. Wiemy zresztą, że te oczekiwania zdarzyły się i
zdarzają, i rzecz nie dotyczy tylko pewnej XIX-wiecznej wystawy i przebywających na niej
„ludzi Orientu”.
Jeśli francuska artystka opowiada o Eryku Rudobrodym, Brytyjczyk rekonstruuje
Gilgamesza, polscy opowiadacze sięgają po bajki afrykańskie – można to zrozumieć. No,
ale żeby Senegalczyk opowiadał o Odynie, Hinduska – snuła opowieści Inuitów, a Pers
magiczne bajki rosyjskie? Czyżby jedni byli z wioski globalnej, ale inni jednak jakby z
bardziej lokalnej? Współczesny opowiadacz – biały mieszkaniec europejskiego miasta –
może wybrać każdą opowieść. Zwykle jest to całkowicie indywidualna decyzja, związana z
osobistymi zainteresowaniami; opowiadacze mówią czasem, że szukają dobrych opowieści:
dobrze skonstruowanych, pięknych literacko, zawierających zaskakującą puentę czy też
nieoczekiwane przesłanie, paradoksalnych i niosących niespodziankę – kryteria mogą być
różne, ale wybór jest ostatecznie zawsze osobisty, a jego reguła brzmi „mnie to interesuje/
mnie się to podoba”.
Tymczasem na naszych festiwalach Mimi Barthelemy z Haiti opowiadała historie
kreolskie, Jihad Darwiche z Libanu – opowieści z czasów wojny, ale i historie z kręgu,
który my znamy jako Baśnie z 1001 nocy; Yadollah Tanavar z Iranu – Księgę Królewską
(Szahname), Vayu Naidu – Ramajanę, Peter Vallance ubrany w kilt – opowieści szkockie.
I tak dalej. Sami zresztą bywaliśmy w podobnych rolach – gdy jako „Polish storytellers”
mieliśmy opowiadać „Polish stories”, za którymi zresztą się gorączkowo rozglądamy.
Tradycyjne ludowe „Polish stories” wymagają od nas bardzo dużego wysiłku; ich naiwny
dydaktyzm, wszechobecna mizoginia i antysemityzm czynią je dla nas samych mało
strawnymi. Ale szukać nie przestajemy…
W tym miejscu historia się rozgałęzia. Można rozpocząć opowieść o Innym i o tym,
kim on jest w kulturze europejskiej. I o tym, że być może oczekujemy – podobnie jak
widzowie Światowej Wystawy w Paryżu – należytej autofolkloryzacji od tych, którzy
urodzili się w Afryce, na Bliskim lub Dalekim Wschodzie. Być może mogłaby to być
opowieść o każdym z nas jako Innym. Być może mogłaby to być opowieść o przedziwnym
życiu historii pielęgnowanych i celebrowanych przez zbiorowości i kolektywną pamięć, ale
przejętych na prywatną własność przez ludzi dzisiejszego świata – wypędzonych z kultury i
gorliwie jej poszukujących. Być może – o napięciu między emancypacją jednostki a
gorączkowym poszukiwanie możliwej do zaakceptowania wspólnoty.

Opowiadacze i ich historie – tekst Małgorzaty Litwinowicz, który ukazał się w miesięczniku „Dialog”, nr 7-8/2010.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: